نقشه مرودشت در زمان ناصرالدین شاه قاجار
بررسی نقشه ‘شیراز و تخت جمشید’ مربوط به سال ۱۸۸۵
نقشه مورد بحث که در یک حراجی آنلاین به فروش گذاشته شده است، یک صفحه چاپی است که از یک اثر مرجع برجسته در اواخر قرن نوزدهم به نام «جغرافیای جهانی» (The Universal Geography) جدا شده است. این کتاب در سال ۱۸۸۵ در لندن منتشر شد. این گزارش یک تحلیل جامع از نقشه ارائه میدهد که شامل تعیین خاستگاه دقیق آن، بررسی بستر ژئوپلیتیکی آن در دوران ایران قاجاری و «بازی بزرگ»، و ارائه یک فهرست مکاننگاری دقیق از ۱۶ مکان ذکر شده در آن است. این تحلیل، املای قدیمی اسامی را با معادلهای مدرن آنها تطبیق میدهد و به اهمیت تاریخی هر مکان میپردازد. این نقشه به عنوان سندی از دانش و روشهای نقشهبرداری اروپایی در آن زمان عمل میکند و پنجرهای به دوران مهمی از تاریخ ایران و تعاملات آن با قدرتهای جهانی میگشاید.
هویت نقشه تاریخی مرودشت در قاجار
شناسایی دقیق این نقشه آن را به عنوان یک صفحه چاپی از یک کتاب مرجع برجسته در سال ۱۸۸۵ معرفی میکند. درک این هویت برای ارزیابی ماهیت و ارزش واقعی آن به عنوان یک شیء تاریخی ضروری است.
منشأ نقشه شیراز و تخت جمشید
تحقیقات انجام شده به وضوح نشان میدهد که نقشه مورد نظر با عنوان «شیراز و تخت جمشید»، یک اثر مستقل یا یک نقشه تخصصی از یک آلبوم کمیاب نیست.1 بلکه، این نقشه یک “نقشه طرح حکاکیشده عتیقه” است که به عنوان تصویرسازی در یک کتاب منتشر شده است.1 منبع دقیق آن کتابی با عنوان
«جغرافیای جهانی» (The Universal Geography) است که توسط جغرافیدان برجسته فرانسوی، الیزه رکلوس (Elisée Reclus)، به رشته تحریر درآمده و توسط ای. جی. راونشتاین (E.G. Ravenstein) ویرایش شده است. این اثر در سال ۱۸۸۵ توسط انتشارات جی. اس. ویرچو و شرکا (J.S. Virtue & Co Ltd) در لندن منتشر شد.1
این موضوع که نقشه دارای “متن و/یا تصاویر در پشت خود” است، تأییدی قاطع بر ماهیت آن به عنوان یک صفحه کتاب است که از جلد اصلی جدا شده است.2 ابعاد نسبتاً کوچک نقشه (تقریباً ۱۳.۵ × ۱۱.۵ سانتیمتر) نیز با ماهیت آن به عنوان یک تصویرسازی در مقیاس کوچک برای یک متن چاپی مطابقت دارد.1 این واقعیت که این نقشه به راحتی در چندین فهرست آنلاین یافت میشود و در بازه قیمتی پایینی قرار دارد 2، این ارزیابی را تأیید میکند که این نقشه یک اثر تولید انبوه است و نه یک نقشه منحصربهفرد که در یک سفر اکتشافی خاص تولید شده باشد. این تمایز برای هر کلکسیونری که به دنبال ارزش واقعی یک نقشه عتیقه است، حیاتی است.
نقش جغرافیدانان فرانسوی و انگلیسی در تهیه نقشه: تلفیق دانش فرانسوی و نفوذ بریتانیایی
خاستگاه این نقشه به عنوان یک محصول مشترک بین جغرافیدان فرانسوی الیزه رکلوس و ویراستار بریتانیایی او، ای. جی. راونشتاین، از اهمیت ویژهای برخوردار است.1 رکلوس به خاطر دیدگاههای رادیکال و اثر بزرگش، «جغرافیای جهانی»، که در آن به بررسی رابطه میان انسان و زمین میپردازد، شناخته شده است.5 اثر او یک روایت جامع و به هم پیوسته از تاریخ بشریت در بستر سیاره زمین است و به دنبال ایجاد یک “چشمانداز جهانی برابریخواهانه و آزادیخواهانه” است.5
در مقابل، ویرایشگر او، ای. جی. راونشتاین، یک عضو برجسته و رسمی از نهاد بریتانیایی بود. عنوان «عضو انجمن سلطنتی جغرافیا» (F.R.G.S.) که در منبع ذکر شده است، نشاندهنده ارتباط او با یک نهاد آکادمیک است که در قلب پروژه گستردهتر امپراتوری بریتانیا قرار داشت.1 در آن زمان، گردآوری دادههای جغرافیایی دقیق، بهویژه در مناطق دارای اهمیت استراتژیک مانند ایران، جزء حیاتی سیاست خارجی بریتانیا در جریان «بازی بزرگ» بود.6 بنابراین، این نقشه نمونهای منحصربهفرد از تلفیق دیدگاه جامع و روششناسانه یک اندیشمند فرانسوی با دادههای میدانی و هدفمند است که توسط عوامل مرتبط با منافع امپراتوری بریتانیا، مانند افسران نظامی و نقشهبرداران تلگراف، جمعآوری شدهاند.6 این تلفیق، نشاندهنده آن است که چگونه حتی آثار علمی ظاهراً بیطرف نیز در آن زمان تحت تأثیر بستر سیاسی گستردهتر قرار داشتند.
هنر نقشهنگاری در دهه ۱۸۸۰ میلادی: نقشه طراحیشده حکاکیشده
این نقشه یک «نقشه طراحیشده حکاکیشده» (engraved sketch map) توصیف شده است.1 این اصطلاح فنی نشاندهنده آن است که فرآیند تولید نقشه، ترکیبی از روشهای سنتی و پیشرفته در زمان خود بوده است. در اوایل قرن نوزدهم، اختراع لیتوگرافی (چاپ سنگی) انقلابی در تولید نقشه ایجاد کرد و جایگزینی سریعتر و ارزانتر برای حکاکی سنتی بر روی صفحات مسی یا سنگی فراهم آورد.8 در حالی که حکاکی سنتی بسیار ماهرانه و زمانبر بود و معمولاً به آثار کمیاب و گرانقیمت محدود میشد، فرآیندهای جدید مانند لیتوگرافی و تکنیکهای انتقال (transfer lithography) امکان تولید انبوه نقشهها را با هزینه کم فراهم کردند.8
این نقشه خاص، که به عنوان یک «حکاکیشده» توصیف شده اما در یک اثر تولید انبوه یافت میشود، نشاندهنده یک دوره گذار در صنعت چاپ است. در حالی که حکاکی برای «آثار دقیقتر» مانند نقشههای جغرافیایی و طراحیهای مکانیکی همچنان مورد استفاده قرار میگرفت 8، تولید آن در مقیاس بزرگ برای یک اطلس چندجلدی نشان میدهد که این روش برای برآورده کردن تقاضای عمومی برای دانش جغرافیایی بهینه شده بود. وجود تصاویر یا متن در پشت نقشه، که در اسناد حراجی تأیید شده است 2، این نکته را تقویت میکند که این اثر به عنوان یک تصویرسازی در یک کتاب طراحی شده است و نه یک نقشه مستقل که برای فروش جداگانه در نظر گرفته شده باشد.
جایگاه مرودشت در دوران قاجار و بازی بزرگ
برای درک کامل اهمیت این نقشه، باید آن را در بستر تاریخی و سیاسی اواخر قرن نوزدهم قرار داد. این دوران برای ایران، دورهای از نفوذ فزاینده خارجی و رقابت بین قدرتهای بزرگ بود.
ایران قاجاری و “بازی بزرگ”
در سال ۱۸۸۵، ایران (معروف به ایران قاجاری) نه یک قدرت جهانی، بلکه یک میدان نبرد برای منافع امپریالیستی بود.10 امپراتوریهای بریتانیا و روسیه در یک رقابت طولانی برای نفوذ در آسیای مرکزی و خاورمیانه درگیر بودند که به عنوان
«بازی بزرگ» شناخته میشد. این رقابت در ابتدا بر سر کنترل مسیرهای تجاری و نفوذ سیاسی بود، اما با کشف پتانسیلهای نفتی در اوایل قرن بیستم، به شدت تشدید شد.7
در نیمه دوم قرن نوزدهم، بریتانیا به طور خاص به دنبال کسب انحصار در جنوب ایران بود تا از منافع تجاری خود محافظت کند و نفوذ روسیه را محدود سازد.12 این منافع صرفاً تجاری نبودند، بلکه شامل اهداف نظامی و لجستیکی نیز میشدند.7 به عنوان مثال، دولت بریتانیا به دنبال منابع سوخت برای نیروی دریایی خود بود و دیزل را بر زغال سنگ ترجیح میداد.12
این نقشه خاص با تمرکز بر دشت مرودشت، مجموعهای از مناطق با اهمیت تاریخی عمیق (از جمله پایتختهای باستانی هخامنشیان و ساسانیان) را نمایش میدهد که دقیقاً در قلب منطقه نفوذ بریتانیا در جنوب ایران قرار داشت.13 از این منظر، این نقشه صرفاً یک نمایش جغرافیایی نیست، بلکه سندی از اطلاعات استراتژیک است که برای شناسایی مسیرها، منابع و نقاط کلیدی در منطقهای حیاتی برای منافع امپراتوری جمعآوری شده است. وجود چنین جزئیاتی در یک کتاب مرجع عمومی، نشاندهنده میزان اهمیت این منطقه برای مخاطبان اروپایی در آن زمان است.
نقش اکتشافات اروپایی و بررسیهای علمی
دقت نسبی نقشه و جزئیات موجود در آن، نتیجه مستقیم فعالیتهای گسترده اکتشافی و جمعآوری دادهها توسط اروپاییها در قرن نوزدهم است.17 این فعالیتها عمدتاً توسط هیئتهای نظامی 18، سفرنامهنویسان 19 و پروژههای زیرساختی مانند
تلگراف هندی-اروپایی که از سال ۱۸۷۰ به کار گرفته شده بود، هدایت میشد.6 افسران بریتانیایی که در امتداد این خطوط تلگراف در ایران مستقر بودند، به طور مؤثر به عنوان «افسران سیاسی غیررسمی» عمل میکردند و گزارشهای آنها برای نقشهبرداری دقیق توسط سازمانهایی مانند «سازمان نقشهبرداری هند» (Survey of India) ضروری بود.6
این سازمانها، نقشههایی با جزئیات بیسابقه از ایران تولید میکردند که شامل مسیرها، راههای کاروانی، و حتی بقایای باستانی بود.6 این واقعیت که نقشه مورد نظر شامل مکانهای دورافتادهای مانند
Gorge of Sivend و Mashed i Mourghab است، نشان میدهد که این نقشه بر پایه دادههای میدانی و بررسیهای علمی دقیق در مقیاس بزرگ تهیه شده است.21 این نقشه در واقع بازتاب بصری از دانش انباشته شده توسط قدرتهای امپراتوری است که به دنبال نقشهبرداری و در نهایت کنترل این سرزمینهای شرقی بودند.
بررسی ۱۶ مکان مهم در نقشه مرودشت زمان قاجار
این بخش به عنوان دقیقترین پاسخ به درخواست کاربر، هر یک از ۱۶ مکان ذکر شده در نقشه را با املای قرن نوزدهمی آن، به صورت دقیق مورد بررسی قرار میدهد.
مقدمهای بر فهرست مکاننگاری
املای انگلیسی-لاتین اسامی مکانها در این نقشه، نشاندهنده نبود یک سیستم استاندارد برای نویسهگردانی از فارسی به انگلیسی در آن زمان است. این املای آوایی، حاصل گزارشهای شفاهی و یادداشتهای میدانی اکتشافگران و افسران اروپایی است که نام مکانها را بر اساس نحوه تلفظ آنها مینوشتند.19 این پدیده، در مقایسه با نویسهگردانی دقیق و منظم آکادمیک در دوران مدرن، یک چالش منحصربهفرد را در تطبیق نامها ایجاد میکند. در ادامه، هر مکان با نام قدیمی، نام مدرن، و اهمیت تاریخی آن مورد تحلیل قرار گرفته است.
جدول تطابق اسامی مکان
| نام در نقشه | معادل مدرن | اهمیت تاریخی |
| SHIRAZ Tang allahu Akbar | شیراز و تنگ اللهاکبر | شهر تاریخی و پایتخت استان فارس |
| Baden | بادنجان | روستایی در نزدیکی بند امیر |
| Zargoun | زرقان | شهری در نزدیکی مرودشت و مرتبط با نام باستانی فارس |
| Bend amir | بند امیر | سد باستانی قرن دهم میلادی بر روی رودخانه کر |
| Pouli khan | پل خان | پل تاریخی بر روی رودخانه کر |
| Merv Dasht | مرودشت | دشتی باستانی و گهواره تمدنهای اولیه |
| Wasirabad | وزیرآباد | روستایی در شهرستان شیراز |
| Kamdjen | کامفیروز | منطقهای با طبیعت زیبا در شهرستان مرودشت |
| Lakeniris | نیریز | شهری باستانی با سابقه هخامنشی و ساسانی |
| Djamalabad | جمالآباد | نام روستایی متداول و فاقد اطلاعات تاریخی منحصربهفرد |
| PERSEPOLIS takht I djemchid | تخت جمشید | پایتخت تشریفاتی امپراتوری هخامنشیان |
| Istakhar | استخر | پایتخت ساسانیان پس از سقوط تخت جمشید |
| Polvar | رودخانه پلوار | رودخانه اصلی منطقه که از دره مرودشت میگذرد |
| Naksh I roustem | نقش رستم | گورستان سلطنتی هخامنشیان و نقشبرجستههای ساسانی |
| Sivend / Gorge of Sivend | سیوند / تنگه سیوند | روستا و تنگهای در نزدیکی پل سیوند |
| Mtst Rahmed | کوه رحمت | کوهی مشرف به تخت جمشید |
| Column of Cyrus Madre I soulaiman | آرامگاه کوروش و مادر سلیمان | آرامگاه کوروش بزرگ در پاسارگاد |
| Mashed i Mourghab | مشهد مرغاب | دشتی که آرامگاه کوروش در آن قرار دارد |
جدول گاهشمار تاریخی دشت مرودشت
| دوره زمان | تمدن/دوره تاریخی | مکانهای کلیدی مرتبط |
| دوران پیش از تاریخ | دوران ایلامی | دشت مرودشت، نقش رستم |
| ۵۵۰–۳۳۰ پیش از میلاد | هخامنشیان | تخت جمشید، پاسارگاد، استخر، نقش رستم |
| ۲۲۴–۶۵۱ میلادی | ساسانیان | استخر (پایتخت)، نقش رستم (نقشبرجستهها)، بند امیر |
| ۶۵۱ میلادی به بعد | اسلامی | استخر (تا قرن دهم)، بند امیر (دوران آل بویه)، شیراز |
| ۱۷۷۹–۱۹۲۵ میلادی | قاجاریه | کل منطقه فارس (تحت نفوذ بریتانیا و روسیه) |
جمعبندی و نتیجهگیری
نقشه به مثابه پنجرهای به یک دوران از دسترفته
نقشه سال ۱۸۸۵ از دشت مرودشت، بیش از یک شیء عتیقه ساده است. این نقشه به عنوان یک روایت بصری، مجموعهای از داستانها را در خود جای داده است. از لحاظ تاریخی، این نقشه بازتابی از «بازی بزرگ» است و نشان میدهد که چگونه قدرتهای اروپایی از ابزار علم، مانند نقشهبرداری، برای پیشبرد اهداف استراتژیک خود در منطقهای حیاتی استفاده میکردند.6 از لحاظ فنی، این نقشه نمونهای از یک دوره گذار در نقشهنگاری است که در آن، روشهای هنری سنتی مانند حکاکی، برای تولید انبوه به منظور توزیع گسترده دانش جغرافیایی به کار گرفته میشد.8
این نقشه در نهایت به عنوان یک سند تاریخی ارزشمند باقی میماند که املای نامهای مکانهای باستانی را در یک دوره زمانی خاص نشان میدهد، مکانیزمهای نویسهگردانی در قرن نوزدهم را آشکار میسازد و اهمیت پایدار دشت مرودشت را به عنوان یک گهواره تمدن و یک نقطه کانونی برای ژئوپلیتیک جهانی به نمایش میگذارد.13 ارزش واقعی آن در داستانهایی است که بازگو میکند و بصیرتی است که درباره گذشته ارائه میدهد.
توصیههای نهایی
این تحلیل جامع به این نتیجه میرسد که نقشه «شیراز و تخت جمشید» یک اثر فوقالعاده ارزشمند از لحاظ تاریخی و فرهنگی است. این نقشه برای علاقهمندان به تاریخ، باستانشناسی و جغرافیای تاریخی ارزشمند است. نگهداری و نمایش این نقشه، یک راه جذاب برای اتصال به یک دوره زمانی مهم است که در آن، جغرافیای فیزیکی و باستانی فارس با منافع امپراتوری جهانی تلاقی میکرد. این نقشه گواهی بر اهمیت پایدار دشت مرودشت است و یک یادآور ملموس از این است که چگونه تاریخ در طول زمان، خود را بر روی زمین حک میکند.
منابع مورداستناد
- Shiraz and Persepolis. Iran. Sketch map 1885 old antique plan chart | eBay, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://www.cafr.ebay.ca/itm/401500644287
- Shiraz and Persepolis. Iran. Sketch map 1885 old antique plan chart | eBay UK, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://www.ebay.co.uk/itm/401500644287
- Lake Urmia. Iran. Sketch map 1885 old antique vintage plan chart | eBay, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://www.ebay.com/itm/276421366585
- Antique Asian Maps Atlases Iran for sale – eBay, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://www.ebay.com/b/Antique-Asian-Maps-Atlases-Iran/98450/bn_85820231
- Anarchy, Geography, Modernity: Selected Writings of Elisée Reclus | Void Network, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://voidnetwork.gr/wp-content/uploads/2020/04/Anarchy-Geography-Modernity-Selected-Writings-of-Elis%C3%A9e-Reclus.pdf
- Map of Persia (in Six Sheets) Compiled in the Simla Drawing Office Survey of India., زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://www.geographicus.com/P/AntiqueMap/persia-surveyofindia-1902
- British Intelligence and Policy on Persia (Iran), c. 1900–1949 – Brill, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://brill.com/display/package/9789004202214
- The Development of Lithographic Cartography and the Conservation Treatment of a Large Varnished Map, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://cool.culturalheritage.org/coolaic/sg/bpg/annual/v03/bp03-08.html
- Mapmaking and Printing | History of Railroads and Maps | Articles and Essays | Railroad Maps, 1828-1900 | Digital Collections | Library of Congress, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://www.loc.gov/collections/railroad-maps-1828-to-1900/articles-and-essays/history-of-railroads-and-maps/mapmaking-and-printing/
- Iran (Persia), 1800–1900 A.D. | Chronology | Heilbrunn Timeline of Art History, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/wai.html
- Qajar Iran – Wikipedia, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://en.wikipedia.org/wiki/Qajar_Iran
- Oil Is Discovered in Persia | EBSCO Research Starters, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://www.ebsco.com/research-starters/history/oil-discovered-persia
- Lost Paradise of Marvdasht – Islamic Culture and, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://en.icro.ir/Tourist-attractions-and-places/Marvdasht
- Persepolis | History, Ruins, Map, Images, & Facts – Britannica, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://www.britannica.com/place/Persepolis
- Eight Thousand Years of History in Fars Province, Iran, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://irantour.tours/iran-blog/eight-thousand-years-of-history-in-fars-province,-iran.html
- Fārs | Geography, History & Culture of Iran – Britannica, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://www.britannica.com/place/Fars
- Society and Culture in Qajar Iran | Department of Near & Middle Eastern Civilizations, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://www.nmc.utoronto.ca/research-publications/faculty-publications/society-and-culture-qajar-iran
- Importing Modernity: European Military Missions to Qajar Iran | Comparative Studies in Society and History – Cambridge University Press, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://www.cambridge.org/core/journals/comparative-studies-in-society-and-history/article/importing-modernity-european-military-missions-to-qajar-iran/7A2A6B749FEF4BE6FA730EFE9CB3E3B1
- Expeditions in Persia | Amsterdam University Press, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://www.aup.nl/en/book/9789087284688/expeditions-in-persia
- A Shirazi Shares His Travelogues (Chapter 5) – Reversing the Colonial Gaze, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://www.cambridge.org/core/books/reversing-the-colonial-gaze/shirazi-shares-his-travelogues/A1DED57F6A13674D1AA2B404917BC1FA
- PERSEPOLIS – The Wonder of Ancient Persia – YouTube, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://m.youtube.com/watch?v=dmNLLj-KkOU
- Less-Known Tourist Attractions of Marvdasht – Islamic Culture and, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://en.icro.ir/Tourist-attractions-and-places/Less%E2%80%93Known-Tourist-Attractions-of-Marvdasht
- Full text of “Ars orientalis; the arts of Islam and the East” – Internet Archive, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://archive.org/stream/arsorient323320022003univ/arsorient323320022003univ_djvu.txt
- Fars Province – Iran Travel and Tourism, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://itto.org/iran/province/fars-province/
- Shiraz Band’e Amir – Trip To Iran, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://www.iranontrip.ir/page/en-565/Shiraz-Bande-Amir
- Band-e Amir National Park – Wikipedia, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://en.wikipedia.org/wiki/Band-e_Amir_National_Park
- Persepolis – Apple Maps, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://maps.apple.com/place?auid=13540225215732422791
- Marvdasht city 2025, Fars province – Things to do and places to visit – Iran Tourism & Touring Organization, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://itto.org/iran/city/Marvdasht/
- Map showing archeological sites, including Naqš-e Rostam, on the Marvdasht Plain (after Schmidt, 1939: VIII ) – ResearchGate, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://www.researchgate.net/figure/Map-showing-archeological-sites-including-Naqs-e-Rostam-on-the-Marvdasht-Plain-after_fig1_363553499
- Vazirabad, Fars – Wikipedia, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://en.wikipedia.org/wiki/Vazirabad,_Fars
- Wazirabad District – Wikipedia, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://en.wikipedia.org/wiki/Wazirabad_District
- Wazirabad – Wikipedia, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://en.wikipedia.org/wiki/Wazirabad
- Neyriz – Wikipedia, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://en.wikipedia.org/wiki/Neyriz
- Bakhtegan Lake – Wikipedia, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://en.wikipedia.org/wiki/Bakhtegan_Lake
- Ancient Iran Map 1885 Print from Encyclopedia Britannica – Media Storehouse, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://www.mediastorehouse.com/fine-art-storehouse/map-treasures/historical-maps/ancient-iran-map-1885-14756646.html
- Persian Architectural Styles through the Ages: 1. Persepolis and the Achaemenids, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://persianlanguageonline.com/persian-architectural-styles-through-the-ages-1-persepolis-and-the-achaemenids/
- Istakhr, the Islamic City Mound | Institute for the Study of Ancient Cultures, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://isac.uchicago.edu/collections/photographic-archives/persepolis/istakhr-islamic-city-mound
- Istakhr – Wikipedia, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://en.wikipedia.org/wiki/Istakhr
- [Naqsh-e Rostam] – The Portal to Texas History, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://texashistory.unt.edu/ark:/67531/metapth1670305/
- Achaemenid Structures | Naqsh-e-Rustam – Persian Empire, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://persianempire.org/structures/naqsh-e-rustam
- Antique Maps of Iran or Persia – Richard Nicholson of Chester, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://www.antiquemaps.com/maps2/asia/iran/
- Antique Asian Maps & Atlases Iran 1600-1699 Date Range for sale – eBay, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://www.ebay.com/b/Antique-Asian-Maps-Atlases-Iran-1600-1699-Date-Range/98450/bn_91202206
- Donald Heald Rare Books, زمان دسترسی: اوت 24, 2025، https://www.donaldheald.com/images/upload/cat233_2.pdf